ਪਟਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪੰਨਕੜ ਸਾੜਨ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕਤਾ: 22 ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ 'ਵਾਤਾਵਰਣ ਰਖਵਾਲੇ' ਸਨਮਾਨਿਤ

(ਮਾਈ ਹੈਲਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖਾਸ ਰਿਪੋਰਟ)

ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ

ਪੰਜਾਬ, ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਹਾਲ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਕਟ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 남ੇ ਰਹੇ 'ਕੰਕੂਸੜੇ' (Stubble) ਨੂੰ ਸਾੜਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਹਰ ਸਾਲ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 'ਸਮੂਦੀ' (Smog) ਵਰਗੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵੀ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਨਮਾਨ 22 ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਦਾ ਕੰਕੂਸੜਾ ਸਾੜਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਏ ਹਨ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤੀ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ।

ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਵੇਰਵੇ

ਸ੍ਰੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ (The Tribune) ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਪੱ^{-} ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਰਗਰਮ ਹੋਈਆਂ। 22 ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੇਤ ਦੇ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਜਾਏ, ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਨ (Decentralization) ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਨੇ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 'ਵਾਤਾਵਰਣ ਰਖਵਾਲਾ' ਕੋਈ ਕੋਈ ਖਾਸ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਜਲਮੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦਿਖਾਉਣ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮੁੱਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਕੂਸੜਾ ਸਾੜਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਲੰਮੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਨੇ ਲੋਕ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬਦਲਾਅ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਦੋਹਰੀ ਲਾਭ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੰਕੂਸੜੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਾੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਾਇਓ-ਮਾਸ (Bio-mass) ਜਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਆਮਦਨੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਹਿਰੀ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ (Respiratory Illnesses) ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਗ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 'ਤੇ ਵੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਦਬਾਅ ਪਵੇਗਾ।

ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਲਿਆਂਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਬੰਧਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਧਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਰਸਤੇ ਦਿਖਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਦਮ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਟਿੱਕਰੀ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇ। ਇਹ ਕਦਮ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 'ਸਵੈ-ਨਿਗਰਾਨੀ' (Self-Regulation) ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।

ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ

ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ 'ਇ벤트' ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰੀ 'ਪੈਟਰਨ ਸ਼ਿਫਟ' (Pattern Shift) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ (Positive Reinforcement) ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਵੇਂ ਆਦਤਾਂ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕੇਵਲ ਪਟਿਆਲੇ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ; ਇਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੌਸਮਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕੰਕੂਸੜੇ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਅਤੇ ਸਸਤੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਇਰਲਾਈਜ਼ਰ ਜਾਂ ਮੈਸ਼ੀਨਰੀ) ਪਹੁੰਚਿਤ ਹੋਵੇ। ਸਨਮਾਨ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਪਰ ਲਗਾਤਾਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਨਿਯਮ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।