ਸਟੈਂਫ}{&}{U+0026}{U+0026} ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ: ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਣ

ਮਾਈ ਹੈਲਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੈੱਲ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਿਪੋਰਟ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ 'The Tribune' ਵਰਗੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ 15 ਫੈਕલ્ਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸਟੈਂਫ}{&}{U+0026}{U+0026} ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਵਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਰੇ ਦੀ 'ਟੌਪ ਸਾਇੰਟਿਸਟਸ' (Top Scientists) ਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮੰਚ 'ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੁਰਖ਼ੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨਾ ਗਲਤੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ, ਰਣਨੀਤਕ ਨਿਯੋਜਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੁੱਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ।

ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ

ਇਸ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ 'ਟੌਪ ਸਾਇੰਟਿਸਟਸ' ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਮੰਚਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਸਟਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ (publications) ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੋਜ ਦਾ ਅਸਲੀ ਯੋਗਦਾਨ, ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ (global impact), ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮਾਪਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਜ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅંતਰ-ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਜਿਸਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਹੁਣ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸਥਾਨਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗਲੋਬਲ ਲੈਵਲ 'ਤੇ ਵੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਸਿਰਫ਼ ਚੰਗੇ ਕੋਰਸਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਦਵਾਨੀ ਨੈਟਵਰਕਿੰਗ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਇਹ ਘਟਨਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੋਰੀਮენტიਮ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਕੋਲ ਅਜਿਹੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਇੱਕ-ਵਾਰ' ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗਰੂ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਮਾਪਦੰਡ ਅਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਈ ਨਿਰਮਾਣਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।

ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਵੇਰਵੇ

ਜਿੱਥੇ ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਨੁਕਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ 15 ਫੈਕલ્ਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਕੋਈ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ నిర్ਧਾਰਿਤ ਸਰੋਤ (The Tribune) ਦੁਆਰਾ ਪਹੁੰਚਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਖੇਤਰ — ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕੀ ਖੋਜ — ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅంతర్జాతీయ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਇਨਵੈਸਟੀਗੇਟਿਵ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਣ 'ਤੇ, ਇਹ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਮਿਹਨਤ (individual diligence) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਹਿਯੋਗ, ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਢੁੱਕਵੇਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ 'ਨਾਮ' ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਣਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਟੈਂਫ}{&}{U+0026}{U+0026}) ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਾਲਾਂਗ੍ਰਾਮੀ ਯੋਗ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਗਰਿਕ ਵਜੋਂ, ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਡੇ ਮਨੋਬਲ (morale) ਅਤੇ ਉਮੀਦਾਂ 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਮੰਚ 'ਤੇ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨੀ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਲਈ, ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਵੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਰਥਿਕ ਬệ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ 'ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਾਰੀਗਰੀ' (Academic Craftsmanship) ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਮਹੱਤਵ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਡਿਗਰੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਲੋਬਲ-ਕਲਾਸਿਕ (global-class) ਖੋਜ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕਾਲਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਰਣਨੀਤੀ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ।

ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰਸਮੀ ਜਵਾਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਵੱਡੇ 'ਸਵਾਗਤ' ਅਤੇ 'ਸ਼ਿਸ਼ੀਰਨ' (congratulations) ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਮੈਕੈਨਿਜ਼ਮ ਤਿਆਰ ਕਰੇਗੀ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ — (1) ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਫੰਡ (Research Grants) ਵਧਾਉਣਾ, ਜੋ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। (2) ਖੋਜ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ (Incubation Centers) ਬਣਾਉਣਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਮੌਕੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਣ। (3) ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ 'ਗਲੋਬਲ ਰਿਸਰਚ ਐਕਸਲੈਂਸੀ ਫਾਊਂਡATION' ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ

ਅਕਾਦਮਿਕ ਮਾਹਿਰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ 'ਸਿੱਖਿਆ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਨਿਊ-ਨਾਰਮਲਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ' ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਕੇਵਲ ਖੇਤੀ ਜਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 'ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ' (Intellectual Property) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਖੋਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੱਭਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਇਹ 15 ਨਾਮ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਹਨ ਜੋ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹੀ 'ਸਮਾਂ' ਅਤੇ 'ਪ੍ਰਬੰਧਨ' ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾ ਸਕੇ ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਟੈਸਟ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ। ਇਸ ਲਈ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਸਾਇੰਸ ਪ੍ਰੋਬਲਮਜ਼ (Complex Science Problems) 'ਤੇ ਗਰੁੱਪ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਇੰਟਰਡਿਸਪਲੀਨਰੀ ਰਿਸਰਚ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ, ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ 'ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ' (Hub of Technology and Science) ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੁਕਤੇ ਅਤੇ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ

ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਤੋਂ ਆਮ ਲੋਕ ਕੀ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਪਹਿਲਾ ਸਬਕ ਹੈ ਕਿ 'ਸਫ਼ਲਤਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।' ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸyllabus ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰੱਖੋ। ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੋ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ (Interdisciplinary) ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਓ।

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਕ ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਥਾਈ, ਖੋਜ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਤਾਵਰਣ (Research Ecosystem) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।