ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਸਫਾਈ: ਇੰਸਟ-ਮੋਹਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਨਵਾਂ ' nanofibre' ਫਿਲਟਰ ਤਿਆਰ

(ਮਾਈ ਹੈਲਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੋਜ ਰਿਪੋਰਟ)

ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ

ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੋਹਾਲੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਰੰਗ (Dyes) ਉਦਯੋਗ ਇਸ ਸੂਚਕਾਂਤ ਬਿਹệਸਾ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਸਥੀਰਤਾ (stability) ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੰਗ ਪਾਣੀ ਜਦੋਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇੰਸਟ-ਮੋਹਾਲੀ (INST-Mohali) ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਖੁਦ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਇੱਕ 'ਸਟੇਨੇਬਲ ਨੈਨੋਫਾਈਬਰ ਫਿਲਟਰ' (Sustainable Nanofibre Filter) ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਤਕਨੀਕੀ ਨਵੀਨਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਸ ਦਾ ਕਿਰਨ ਹੈ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਵੇਰਵੇ

DD News ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਗਏ ਤੱਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੰਸਟ-ਮੋਹਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਨੈਨੋਫਾਈਬਰ ਫਿਲਟਰ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੀ ਹੱਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੰਗ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰੰਗ ਅਕਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਰੰਗਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰਸਾਇਣਕ ਬੋਝ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਫਿਲਟਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਖੋਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਦੇ 'ਸਟੇਨੇਬਲ' (Sustainable) ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਢੁਸ਼ਟ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੋਹਾਲੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ (Model) ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸੈਟਰਲ ਉਦਯੋਗਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਗੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿੱਧਾ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨਿਵਾਸੀ ਦੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨਾਲ, ਮੋਹਾਲੀ ਵਰਗੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਭ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤੀਕ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦាន ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਸਾਨੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਾਰੇ ਯਕੀਨਸ਼ੀਲਤਾ ਮਿਲੇਗੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਖਤਰਿਆਂ ਦਾ ਘਟਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈ

ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਖੋਜਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਪੱਧਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਸਟ-ਮੋਹਾਲੀ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਇਹ ਕੰਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ (R&D) ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਸ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਪਾਰਕ ਅਮਲ (Commercial Practice) ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਪੈਸੇਵਾਰ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ।

ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯਮਬੰਧਨ (Regulation) ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨੀਤੀਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਸਟ-ਮੋਹਾਲੀ ਦਾ ਇਹ ਕੰਮ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰੀ ਮਨਤਵੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ

ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੈਨੋ-ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ 'ਮੰਮੂਰੀ ਪੌਜ਼ਿਟਿਵ' ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਸਟ੍ਰੀਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਰਲ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਨੈਨੋਫਾਈਬਰ ਫਿਲਟਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਾਣੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਤਕਨੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਫੜਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਭავিষਪਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਦਯੋਗਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸੀਵਰੇਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ 'ਕਲੋਜ਼ ਲੂਪ' (Closed Loop) ਸਿਸਟਮ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਣ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਦੋ-ਮੁਖੀ ਲਾਭ ਹੈ।

ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੁਕਤੇ ਅਤੇ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ

ਇਸ ਖੋਜ ਨਾਲ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮੁੱਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਤਕਨੀਕੀ ਹੱਲ ਹੀ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰੇਲੂ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਹੀ ਨਿਪਟਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਕੀ ਇਹ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਹਰ ਥਾਂ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਵਾਬ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਇੰਫਰਾਸਟ੍ਰਕਚਰ ਅਤੇ ਸਹੀ ਨਿਯਮਬੰਧਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮੋਹਾਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਯੋਗਦਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਨਾਹਰੇ (Neighbourhood) ਵਿੱਚ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਨਿਕਾਸ ਸਿਸਟਮ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਇੰਸਟ-ਮੋਹਾਲੀ ਦਾ ਇਹ ਕੰਮ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਇਜ਼ਹਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।