ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
ਪੰਜਾਬ, ਜਿਸਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ (Chemical Fertilizers) ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ (Pesticides) ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਮੀਨ ਦੀ উਰਜਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 'ਔਰਗੈਨਿਕ' ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਝੁਕਣ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਪੰਜਾਬ (My Healthy Punjab) ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਵਿਭਾਗ ਖੇਤੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਸਥਿਰਤਾ (Sustainability) ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ, ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਖੁਡੀਅਨ ਵੱਲੋਂ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿਖੇ ਤੀਜਾ ਬਾਇਓ-ਫਰਟੀਲਾਈਜ਼ਰ ਟੈਸਟਿੰਗ ਲੈਬ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੜਾਅ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੇਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Bio-Circular Economy) ਵੱਲ ਇੱਕ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਲੈਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਰਹੇ 'ਫਰੋਦੀ' ਜਾਂ ਗੁਣਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪੈਂਦੇ ਬਾਇਓ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸਹਾਰਾ ਦੇਵੇਗੀ।
ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਵੇਰਵੇ
ਸਥਾਪਿਤ ਤੱਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਨਵੇਂ ਟੈਸਟਿੰਗ ਲੈਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਹੈ 'ਫਰੋਦੀ ਉਤਪਾਦਾਂ' (Spurious Products) ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ। ਖੇਤੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕਈ ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਬਾਇਓ-ਫਰਟੀਲਾਈਜ਼ਰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੈਬ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਕਰਣ ਸਮੂਹ (Scientific Apparatus) ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪਦਾਰਥ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ 'ਔਰਗੈਨਿਕ' ਵਜੋਂ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਲੈਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣਕ ਨਿਯਮਨ (Chemical Regulation) ਦੇ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਆਧਾਰ ਵਾਲੇ ਮੰਚ 'ਤੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਵਧੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਖਰੀਦ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਸਲ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਏਗਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਟੈਸਟਿੰਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਨਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ 'ਘੱਟ ਰਸਾਇਣ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜੀਵ-ਊਰਜਾ' ਦੇ ਮੁੱਲ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਏਗਾ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੈਕਟਰ 'ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਹ ਗਲਤ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਵੇਗਾ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਢਿੱਲੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਫਸਲ ਉਗਾਉਣ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ 'ਵਿਗਿਆਨਕ' ਦਿਸ਼ਾ ਮਿਲੇਗੀ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਭੱਜਡੋੜ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਆਰਗੇਨਿਕ ਫੂਡ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਲੈਬ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਤਸਦੀਕ (Certification) ਪ੍ਰਣਾਲੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੈਕੈਨੀਜ਼ਮ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵੱਲ ਧੱਕੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧੇਗੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੁੱਲ ਵੀ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਟੈਸਟਿੰਗ ਲੈਬ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅੰਕਿਤ (Quality Stamp) ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈ
ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਖੁਡੀਅਨ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਟੈਕਨੀਕੀ ਸਫਲਤਾ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਕਦਮ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਖੇਤੀ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਕੇ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਸਟਿੰਗ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਰਸਾਇਣਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਢਿੱਲ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਪੱਧਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੁੱਦਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ (District Administrations) 'ਤੇ ਵੀ ਵਾਧੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਲੈਬ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਸਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤੀ ਵਿਭੰਗ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੁਧਾਰ ਹੈ ਜੋ ਰਸਮੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਤਾਲਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਏਗਾ।
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਕੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ
ਖੇਤੀ ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੈਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਟੈਸਟਿੰਗ ਯੂਨਿਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 'ਆਰਡਰਿੰਗ ਮਾਡਲ' (Ordering Model) ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਲੈਬ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਡੇਟਾ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੇਗੀ ਕਿ ਕਿਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਜੈਵਿਕ ਕਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੱਥ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਬਾਇਓ-ਫਰਟੀਲਾਈਜ਼ਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਔਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਟੈਸਟਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੱਕ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਇੱਕ ਆਰਥਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਖੇਤੀ ਦੀ ਗੁਣਵਸਥਾ (Quality) ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਕੀਮਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੈਬ ਨਾਲ ਇੱਕ 'ਟਰੇਸੇਬਿਲਟੀ' (Traceability) ਸਿਸਟਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਉਤਪਾਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਰ ਔਰਗੈਨਿਕ উপাদান ਦਾ ਸਰੋਤ ਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਮੰਡੀਕਰਣ (Global Market Integration) ਲਈ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਦਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੁਕਤੇ ਅਤੇ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ
ਇਸ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਮ ਕਿਸਾਨ ਜਾਂ ਖਪਤਕਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਖਪਤਕਾਰ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਲੈਬ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਔਰਗੈਨਿਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਤਸਦੀਕ (Certification) ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਧੇਰੇ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 'ਜੈਵਿਕ' ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਕਿਸ ਲੈਬ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਲੈਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਓ। ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਜਾਣਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗਲਤ ਖਰਚਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ, 'ਕੰਮ' (Action) ਸਿਰਫ਼ ਨਵੇਂ ਲੈਬ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਪਹਿਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤਣਾ ਹੀ ਅਸਲੀ ਕੰਮ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਕੀ ਇਹ ਲੈਬ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਮੁਫਤ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਵਾਬ: ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਸਰਕਾਰੀ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਣਗੀਆਂ।
ਸਵਾਲ: ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਔਰਗੈਨਿਕ ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਵਾਬ: ਇਹ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਹੀ ਨਿਯੋਜਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੈਬ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ।
