ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ 'ਤੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਚਾਰ ਸਿਖਰਲੇ ਰੈਂਕ: ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ

ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ

ਪੰਜਾਬ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਨਵੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਦੋਲਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਗ੍ਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (Ludhiana Agricultural University) ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਤਾਜ਼ਾ ਖ਼ਬਰ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਖਰਲੇ ਰੈਂਕ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸਫ਼ਲਤਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗਰੂ ਇਹ ਲੰਬੀ ਮਿਹਨਤ, ਨਿਰੰਤਰ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਖਣ ਜਾਂ ਸੰਮੇਲਨ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਵਾਰ ਸਿਖਰਲੇ ਰੈਂਕ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਦਾ ਮੈਪ (Map) ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਲਈ ਹੋਰ ਉਮੀਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾਗਰਣ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਤਾਕ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਵੇਰਵੇ

ਸਾਡੇ ਸਰੋਤ (The Tribune) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਕਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ। "ਚਾਰ ਸਿਖਰਲੇ ਰੈਂਕ" ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੋਜ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਮਿਲੀ। ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਬੀਜ ਜਾਂ ਸਿੰਚਾਈ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਚੱਕਰ—ਭੂਮੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫਸਲ ਦੀ ਵੰਡ ਤੱਕ—ਕੈਵਰੇ ਕਰਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਗਹਿਰੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਇਹ ਸਾਫ਼ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਖੋਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ 'ਤੇ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਮੌਕੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ 'ਤੇ ਵੀ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹਰ ਸਾਲ ਵਾជ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੇ ਸਰੋਤਾਂ, ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਟ-ਮਤਰੀਆਂ ਦਾ ਚیلنج ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁੱਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੋਈ ਵੀ ਖੋਜ ਸਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੋਵੇ।

ਇਹ ਕੇਵਲ ਟ੍ਰੋਫੀਆਂ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਗ੍ਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਤਾਕ ਲੋਕ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ 'ਹਲ' (Plough) ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੋਜਾਂ ਕਿਸਾਨੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜੋ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੱਲ ਹੋਣਗੇ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਮਿਲਣਗੇ। ਇਹ ਖੋਜਾਂ ਬਿਹਤਰ ਫਸਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (Crop Management) ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ।

ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰ ਸਕਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੱਕਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਆਧਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਖੋਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ ਜਾਂ ਘੱਟ ਖਾਦ ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਫਾਇਦਾ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਖਰਚੇ 'ਤੇ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਹਤ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਤਰੱਕੀ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਯੋਜਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਲੰਘ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈ

ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇਹ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਮੂਹ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ। ਅਸੀਂ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਬੰਧਤ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 'ਤੇ ਗੌਰਵ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਨਗੇ।

ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਖੋਜ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਾਗਟ' (Demonstrate) ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 'ਸਥਾਪਿਤ' (Implement) ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਲਿਆਵੇ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਖੋਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਪੂਰਾ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਗਿਆਨ ਆਮ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਜੀਬ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ।

ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਾਇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇੱਕ 'ਟਿਪ ਪੁਆਇੰਟ' (Tipping Point) ਮੰਨ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ 'ਸਕੈਲੇਬਿਲਟੀ' (Scalability) ਦੀ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਖੋਜਾਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?

ਇਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਸਿਲੇਬਸ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਣਗੇ—ਕੀ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਮੌਸਮ ਸੰਬੰਧੀ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (MIS) ਬਣੀ, ਜਾਂ ਕੀ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਦਰਸ਼ਕ ਘਰੇਲੂ ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ (Exhibition) ਲਗਾਏ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦ ਇਹ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਸਮਝ ਸਕਣ।

ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੁਕਤੇ ਅਤੇ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ

ਇਸ ਪੜ੍ਹਦੇ ਤੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ? ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਇਹ ਮਾਡਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਖੋਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਿੱਥੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਜਵਾਬ: ਹਾਂ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਮਾਈ ਹੈਲਦੀ ਪੰਜਾਬ' ਵਰਗੇ ਮੀਡੀਆ ਅੰਟਰਫੇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਵਿੱਜੀ ਬਣਾ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਏ।

ਸਵਾਲ: ਕੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਵਾਬ: ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਖੋਜ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਮੌਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਜ-ਮੁਖੀ ਰਵੱਈਆ (Research Mindset) ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।